पहलमानपुर  : सुदुरपश्चिमको फाँट, सुन्दर कैलालीको हृदयस्थलमा अवस्थित घोडाघोडी नगरपालिका–१०, पहलमानपुर। यही माटोमा एउटा यस्तो शैक्षिक बीउ रोपियो जसले न केवल स्थानीय समुदायको भविष्य उज्यालो बनायो, बरु समग्र सुदूरपश्चिमकै शिक्षा यात्रालाई अदम्य साहस र अटल विश्वासका साथ नयाँ क्षितिजमा पुर्‍यायो। यस अभियानका अमर प्रेरणास्रोत थिए स्वर्गीय कलम बम, र आज त्यसको उज्ज्वल उत्तराधिकार अत्यन्त निष्ठाका साथ सम्हालिरहेका छन् उनका सुपुत्र युवराज बम। यो केवल एउटा विद्यालयको कथा होइन, यो त शिक्षाको माध्यमबाट समाज रूपान्तरण गर्न सकिन्छ भन्ने अदम्य संकल्पको महागाथा हो। यो कथा एउटा दूरदर्शी सपनाको हो जुन एक योद्धाले देखे, र अर्को पुस्ताले त्यसलाई यथार्थको ठोस धरातलमा साकार पार्यो।

अन्धकारमा शिक्षाको बीजरोपण: कलम बमको क्रान्तिकारी दूरदृष्टि

वि।सं। २०४८ साल – नेपालमा निजी विद्यालयको अवधारणा भर्खरै कोपिलाउँदै थियो। यस्ता विद्यालयहरू केवल धनी र शहरी वर्गका लागि मात्र पहुँचयोग्य मानिन्थे। ग्रामीण भेगमा गुणस्तरीय शिक्षाको कल्पना गर्नु पनि एउटा दिवास्वप्न जस्तै थियो। यस्तो प्रतिकूलताको गहिरो आँधीबीच कलम बम जस्ता एक दूरदर्शीले ‘पद्म निकुञ्जू’ नामक शिक्षालयको पवित्र बीज रोपे। उनको दूरदृष्टिले ग्रामीण समाजका निम्न–आय वर्गलाई केन्द्रमा राख्दै एउटा यस्तो विद्यालयको सपना देखेको थियो, जहाँ हरेक बालबालिकाले गुणस्तरीय शिक्षा पाउँथे, चाहे उनीहरूको आर्थिक अवस्था जस्तोसुकै होस्। समयको प्रवाहसँगै यही विद्यालय ‘कलम बम मेमोरियल इङ्ग्लिस स्कुल’ को नामले देशभर चिनिन पुग्यो। यो केवल एउटा भवन थिएन, यो त शैक्षिक समानताको एक क्रान्तिकारी घोषणापत्र थियो, जसले स्थापित विभेदकारी मान्यताहरूलाई चुनौती दियो र शिक्षामा सबैको समान पहुँच हुनुपर्छ भन्ने सन्देश प्रवाह गर्दै समाजमा जागरण ल्यायो।

चेतनाका एकनिष्ठ योद्धा: कलम बमको बलिदान र अमर विरासत

वि।सं। २०१९ असार ११ मा जन्मिएका कलम बम शिक्षाको उज्यालो बाटोमा समर्पणपूर्वक हिँड्ने एक विशिष्ट योद्धा थिए। उनले भारतको मुम्बई र नेपालको काठमाडौंबाट स्नातकोत्तर (अंग्रेजी) को उच्च शिक्षा हासिल गरे, तर उनको मन गाउँकै माटोको सुगन्धमा रमेको थियो। उनले आफ्ना उच्च शिक्षाका प्रमाणपत्रहरूलाई केवल देखावटी ज्ञानको प्रतीक मात्र नबनाई, त्यसलाई ग्रामीण समाजमा गुणस्तरीय शिक्षा पुर्‍याउने आफ्नो लक्ष्य प्राप्तिका लागि एउटा सशक्त हतियारका रूपमा प्रयोग गरे। कलम बमले शिक्षालाई केवल किताबी ज्ञानको रूपमा नभई, समग्र व्यक्तित्व विकास, सामाजिक न्याय र चेतनाको सशक्त माध्यमको रूपमा अंगाले। उनी विश्वास गर्थे कि सच्चा शिक्षाले व्यक्तिलाई आत्मनिर्भर बनाउँछ, अन्याय विरुद्ध लड्ने शक्ति दिन्छ र समाजमा सकारात्मक परिवर्तनको नवीन लहर ल्याउँछ।
२०५२ सालदेखि नेपालमा सुरु भएको सशस्त्र द्वन्द्वले देशभर अस्थिरता र भयको कालो बादल मडारिरहेको बेला पनि कलम बम आफ्नो ‘मिसन’ बाट एक इन्च पनि विचलित भएनन्। चारैतिर अशान्ति, भय र अनिश्चितताका बाबजुद पनि उनले विद्यालयलाई जीवन्त राखे, शिक्षाको ज्योतिलाई एकपल पनि निभ्न दिएनन्। उनको दृढ संकल्पले लाखौं चुनौतीहरूलाई पार गर्‍यो, तर दुर्भाग्यवश, २०५४ साल भदौ २ गते उनी हत्याको शिकार भए। उनको भौतिक शरीर यस संसारबाट बिदा भए पनि, उनको सपना मरेन, उनको योगदान मेटिएन। उनले रोपेको शिक्षाको बीउ अमर भयो। त्यसपछि विद्यालयको नाम परिवर्तन भई ‘कलम बम मेमोरियल’ राखियो – यो नाम आज सुदूरपश्चिमको शैक्षिक इतिहासमा मात्र होइन, समग्र नेपाली शिक्षा क्षेत्रमा एक अमर गाथाको रूपमा स्थापित छ।
कलम बमको दूरदृष्टिले नेपाली ग्रामीण शिक्षामा ‘समावेशी गुणस्तर’ को नयाँ परिभाषा कोरेको थियो। उनका नवीन दृष्टिकोणहरूमा आर्थिक रूपमा पिछडिएका विद्यार्थीहरूका लागि छात्रवृत्तिको व्यवस्था, गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्न भारतको दार्जिलिङ्गबाट दक्ष शिक्षकहरू ल्याई शिक्षाको स्तर उकास्ने प्रयास, शिक्षालाई संस्कार र नैतिक मूल्यहरूसँग एकसाथ जोड्ने अभ्यास, र सामुदायिक सहभागिता बढाउँदै शिक्षा अभियानमा जनसहभागितालाई प्रोत्साहन गर्नु प्रमुख थिए। यी सबै प्रयासहरूले उनले ग्रामीण क्षेत्रमा पनि शहरी क्षेत्रमा भन्दा कम गुणस्तरको शिक्षा पाउनुपर्छ भन्ने स्थापित र विभेदकारी मान्यतालाई निर्ममतापूर्वक तोड्ने काम गरे।

पिताको विरासत बोकेर युवराज: शिक्षामा आधुनिकता र प्रगतिशीलताको नयाँ आयाम

कलम बमको असामयिक, क्रूर निधनपछि उनको महान् सपनालाई अगाडि बढाउने ऐतिहासिक जिम्मेवारी उनका सुपुत्र युवराज बमको काँधमा आइपर्‍यो। शिक्षा क्षेत्रप्रतिको गहिरो मोह र पिताको सपनाप्रति अगाध श्रद्धाले युवराज बमलाई त्यो अपार विरासत सम्हाल्न प्रेरित गर्‍यो। अब उनले विद्यालयको कार्यकारी नेतृत्व सम्हालेका छन। उनको नेतृत्वमा कलम बमले रोपेको बीउले अब विशाल वृक्षको रूप लिन थाल्यो, जसका हाँगाहरूले धेरैलाई शीतलता प्रदान गर्न थाले। युवराजका योजनाहरू केवल परम्परागत शिक्षामा सीमित थिएनन्; ती प्रगतिशील, प्रयोगात्मक र प्रविधिमैत्री थिए, जसले २१औँ शताब्दीको आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्थे।
युवराज बमको दूरदर्शी नेतृत्वमा विद्यालयको कायापलट भयो। उनले डिजिटल प्रविधिको अधिकतम प्रयोग गर्दै विद्यालयमा ई–लाइब्रेरीको स्थापना र परिष्करण गरे, जसले विद्यार्थीहरूलाई विश्वव्यापी ज्ञानको असीमित भण्डारमा सहज पहुँच पुर्‍यायो। उनले प्राविधिक र व्यावसायिक शिक्षामा जोड दिए, ताकि विद्यार्थीहरूले किताबी ज्ञानका साथसाथै व्यावहारिक सीपहरू पनि हासिल गर्न सकून् र भविष्यका लागि आत्मनिर्भर हुन सकून्। युवराज बमले खेलकुद, संगठित अनुशासन, संस्कार र अतिरिक्त क्रियाकलापलाई शैक्षिक यात्रासँग जोडेर समग्र व्यक्तित्व विकासमा ध्यान दिए। उनको विश्वास थियो कि शिक्षाले विद्यार्थीको शारीरिक, मानसिक, सामाजिक र नैतिक विकासलाई पनि समान रूपमा समेट्नुपर्छ। यसका अतिरिक्त, उनले उत्कृष्ट भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा जोड दिए – अत्याधुनिक प्रयोगशालादेखि आधुनिक कक्षा कोठासम्मको निर्माणले विद्यार्थीहरूलाई उत्कृष्ट सिकाइ वातावरण प्रदान गर्यो।

गौरवशाली उपलब्धि र चेतनाको मशाल

युवराज बमको नेतृत्वमा कलम बम मेमोरियलले शैक्षिक क्षेत्रमा धेरै उल्लेखनीय र कीर्तिमानी उपलब्धिहरू हासिल गर्‍यो। विद्यालयले शैक्षिक सत्र २०७८, २०७९ र २०८० मा लगातार एसईई नगर प्रथम हुन सफल भयो, जसले ग्रामीण क्षेत्रको विद्यालयले पनि उत्कृष्ट नतिजा ल्याउन सक्छ भन्ने ऐतिहासिक रूपमा प्रमाणित गर्यो। साथै, कक्षा ८ को नगरस्तरीय परीक्षामा पनि विद्यालयले सर्वोत्कृष्ट नतिजा प्राप्त गर्‍यो। हाल विद्यालयमा ३६ शिक्षकरशिक्षिका, ६ सहयोगी र ३ बस चालकसहित ४५ जना कर्मचारी कार्यरत छन्, जसले १०९६ विद्यार्थीलाई गुणस्तरीय सेवा प्रदान गरिरहेका छन्।
युवराज बमले विद्यालयलाई केवल ज्ञान दिने संस्था नभई, सजग, संस्कारी र सक्षम नागरिक उत्पादन गर्ने सामाजिक प्रयोगशाला बनाएका छन्। उनी शिक्षा र मूल्य–दृष्टिकोणलाई एकसाथ अघि बढाउँदै शिक्षा प्रणालीमा ‘मन, मस्तिष्क र मर्यादा’ को समन्वय गर्न खोज्छन्, जुन उनका पिता कलम बमको दूरदर्शिताको प्रत्यक्ष प्रतिबिम्ब हो। उनको नेतृत्वमा विद्यार्थीहरूले केवल परीक्षामा उत्कृष्ट अंक मात्र होइन, जीवनमा सफल हुनका लागि आवश्यक पर्ने नैतिक मूल्य, सामाजिक चेतना र अनुशासनात्मक बानीहरू पनि सिकिरहेका छन्।
कलम बमले रोपेको शिक्षा रूपान्तरणको बीउ आज युवराज बमको नेतृत्वमा विशाल र फलदायी वृक्ष बनेर फस्टाइरहेको छ। बम परिवारको यो योगदान केवल पहलमानपुरका लागि मात्र सीमित छैन, यो त समग्र नेपाली समाजका लागि एक पथप्रदर्शक नमूना हो। यसले देखाउँछ कि दृढ इच्छाशक्ति र अथक प्रयास भएमा कुनै पनि दुर्गम स्थानमा पनि शैक्षिक क्रान्ति ल्याउन सकिन्छ। शिक्षा भन्ने केवल पाठशालामा जाने काम हैन, यो त सोच परिवर्तन गर्ने आन्दोलन हो – यही आन्दोलनको अग्रदूत बनेका छन् कलम बम र युवराज बम। उनीहरूको कथाले हामीलाई सधैं सम्झना दिलाउँछ कि साँचो विकास भौतिक संरचनाको निर्माणमा मात्र होइन, मानवीय चेतनाको विकासमा पनि निहित छ।
“कलम बमको सपनालाई युवराज बमले चेतनाको मशाल बनाएर अगाडि बढाएका छन्। ती मशालबाट अब हजारौं बालबालिकाले आफ्नै भविष्यको मार्ग देखिरहेका छन्।” शिक्षा क्रान्तिको यो गौरवशाली यात्रा अझ उज्यालो होस्, अझ फैलियोस् – यही शुभेच्छा। यो विरासतले आगामी पुस्ताहरूलाई पनि प्रेरित गरिरहनेछ, शिक्षाको माध्यमबाट एक उज्ज्वल र समृद्ध समाज निर्माण गर्नका लागि।