मध्यपूर्व : इरानले कतारस्थित अमेरिकी सैन्य अड्डामा मिसाइल हमला गरेलगत्तै अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरान र इजरायलबीच युद्धविरामको घोषणा गरेका छन्। इरानका परमाणु संयन्त्रमा अमेरिकाले गरेको हमलाको जवाफमा इरानले अमेरिकी सैन्य अड्डालाई निसाना बनाएसँगै आएको यो युद्धविराम घोषणाले गम्भीर प्रश्नहरू र भूराजनीतिक जटिलताहरू सिर्जना गरेको छ।

ट्रम्पको युद्धविरामको घोषणालाई इजरायलले सुरुमा स्वागत गरे पनि त्यसको केही समयपछि नै इरानले इजरायलमाथि ब्यालिस्टिक मिसाइल प्रहार गर्दा तेल अभिभसहितका स्थानमा आपत्कालीन साइरन बजे। इरानी मिसाइल आक्रमणबाट इजरायलको बिर्शेबा शहरमा ४ जनाको मृत्यु र २० भन्दा बढी घाइते भए। यो घटनापछि इजरायलले पनि युद्धविरामको कुरा छाडेर युद्ध जारी रहेको बतायो। इरानले पनि आफूहरूले युद्धविरामको सहमति नगरेको तर इजरायलले हमला नगरे आफूहरूले पनि युद्ध रोक्ने बताएको थियो। यसरी ट्रम्पको घोषणासँगै दुवै पक्षको बोली मधुरो हुन थालेको थियो, जसले युद्धविरामको घोषणामाथि नै प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ।

ट्रम्पको अप्रत्याशित कदम र अन्तर्निहित कारणहरू
सोमबारसम्म इरानमा थप आक्रमण गर्ने र सत्ता परिवर्तनसम्म गराउने धम्की दिइरहेका ट्रम्पले एकाएक युद्धविराम घोषणा गरेपछि अमेरिकाकै वरिष्ठ अधिकारीहरू पनि अचम्मित भएका थिए। यस पछाडि केही गम्भीर कारणहरू लुकेको न्युयोर्क टाइम्सले ह्वाइट हाउसका अधिकारीहरूलाई उद्धृत गर्दै उल्लेख गरेको छ। उपराष्ट्रपति जेडी भेन्स, विदेशमन्त्री मार्को रुबियो र विशेष दूत स्टिभ विटकफले पछिल्लो दुई महिनादेखि इरानसँग परमाणु वार्ता चलाउँदै आएका थिए र उनीहरूले नै ट्रम्पलाई सम्झौतामा पुग्न आग्रह गरेको बताइन्छ। ट्रम्पले आफ्नो सामाजिक सञ्जाल ‘ट्रुथ सोसल’मा एक पोस्ट गर्दै इरान र इजरायल दुवै देश शान्तिको पक्षमा रहेको बताए।

तर, यो अप्रत्याशित घोषणाको मुख्य कारण ट्रम्पको ‘नोबेल शान्ति पुरस्कार’ को आकांक्षा रहेको विश्लेषकहरू बताउँछन्। आफ्नो पहिलो कार्यकालमा कुनै युद्ध सुरु नगरेको, अफगानिस्तानबाट सेना फिर्ता गर्ने र सिरियामा विद्रोहीलाई दिइरहेको सैन्य सहयोग रोकेकाले आफूलाई नोबेल शान्ति पुरस्कार दिनुपर्ने दाबी ट्रम्पले गरेका थिए। भारत-पाकिस्तान, रुस-युक्रेन र अन्य क्षेत्रीय द्वन्द्वहरूमा समेत युद्धविरामको घोषणा गराउनु पछाडि ट्रम्पको यही लोभ रहेको अनुमान गरिएको छ।

विश्व शक्तिको समीकरणमा परिवर्तन र अमेरिकी बाध्यता
यस युद्धविरामको अर्को महत्त्वपूर्ण कारण भनेको रुस र चीनको इरानलाई खुला समर्थन हो। अमेरिकाले इरानका परमाणु केन्द्रहरूमा हमला गरेलगत्तै रुसले इरानलाई सहयोग गर्ने वचन दिएको मात्र होइन, रुसको राष्ट्रिय परिषद्का उपाध्यक्ष तथा पूर्वराष्ट्रपति दिमित्री मेदभेदेवले इरानलाई परमाणु वारहेड दिने घोषणासमेत गरे। यो अमेरिकासहित पश्चिमा देशका लागि ठूलो धक्का थियो, जसले युद्धलाई थप विध्वंसक बनाउने सम्भावना थियो।

चीनले पनि अमेरिकी हमलाको कडा निन्दा गर्दै ‘शक्ति सधैँ एउटाको हातमा नहुने’ चेतावनी दियो। उसले वार्ता र संवादको सट्टा बल प्रयोगले खतरनाक नजिर स्थापित गर्न खोजेको टिप्पणी गर्दै अमेरिकालाई ‘आगोमा घिउ थपेको’ आरोप लगायो।

यसका साथै, इरानले मध्यपूर्वको तेल एसिया, युरोप, उत्तर अमेरिका र दक्षिण अमेरिका पुग्ने प्रमुख मार्ग ‘स्ट्रेट अफ होर्मुज’ बन्द गर्ने प्रस्ताव संसदले पारित गरेको घोषणा गर्‍यो। यो कदम विश्वको तेल बजारका लागि विनाशकारी हुने थियो, जसले रुसलाई नयाँ खेलाडीका रूपमा स्थापित गर्न सक्थ्यो र अमेरिकी सहयोगी रहेका मध्यपूर्वका देशहरूको तेल व्यापार ठप्प पार्न सक्थ्यो। यी सबै कारणले अमेरिकालाई इरानविरुद्धको युद्ध समाप्त पार्न इजरायललाई जस्तै बाध्यात्मक अवस्थामा पुर्‍यायो।

आन्तरिक रूपमा पनि इरानमाथिको हमलालाई लिएर अमेरिकाभित्रै ट्रम्पको चर्को विरोध भइरहेको थियो र विश्वभर प्रदर्शन सुरु भएको थियो। युद्धसम्बन्धी संसदको अधिकार कुल्चिएर ट्रम्पले हमला गरेको भन्दै महाअभियोगको चर्चासमेत चलिरहेको थियो। घरेलु र अन्तर्राष्ट्रिय दबाबले गर्दा पनि ट्रम्प यो युद्धबाट पछि हट्ने निर्णयमा पुगेको देखिन्छ।

इजरायलको बाध्यता र इरानको सम्मानजनक प्रतिरोध
इजरायली विश्लेषक अकिवा एल्डारको भनाइ मान्ने हो भने, इरानको पछिल्लो मिसाइल आक्रमण इजरायलमाथिको हमला जारी राख्ने भन्दा पनि एक शक्तिशाली प्रहारबाट आफ्नो सम्मानजनक अवस्था देखाउनमा केन्द्रित थियो। इजरायलले इरानमाथि हमला गरेपछि यो स्तरमा क्षति भोग्नुपर्छ भन्ने सायदै सोचेको थियो। तर, इजरायलको मिसाइल डिफेन्स सिस्टमलाई तोड्दै इरानी मिसाइलहरूले इजरायलमा ठूलो क्षति पुर्‍याइदिए, जसका कारण इजरायल पनि युद्धविरामका लागि बाध्य हुने बिन्दुमा आइपुगेको हो।

इरानको सरकारी टेलिभिजनले युद्धविराम लागू भएको घोषणा गरेको करिब १ घन्टापछि इजरायलले युद्धविराममा सहमति जनाउनुले पनि इजरायल युद्धविराम गर्नुपर्ने बाध्यात्मक अवस्थामा थियो भन्ने देखाउँछ।

अनुत्तरित प्रश्न र भविष्यको खतरा
इरान र इजरायल दुवैले ठूलो भौतिक तथा मानवीय क्षति भोगेपछि युद्धविराममा पुगेको देखिन्छ। तर, यो युद्धपछि पनि केही प्रश्नहरू अनुत्तरित नै छन्। इरानी सत्ता फाल्नेसहित जुन उद्देश्यले हमला गरिएको थियो, त्यसमा इजरायल सफल भएन। इरानले सैन्य र परमाणु कार्यक्रममा संलग्न वैज्ञानिकसहित ठूलो विशेषज्ञ पंक्ति गुमाए पनि उसले इजरायलमा निकै ठूलो क्षति पुर्‍याइदियो र आफू धेरै कमजोर नभएको सन्देश दियो।

यदि इरानको परमाणु कार्यक्रम पूर्ण रूपमा ध्वस्त भएको छैन भने उसले आगामी दिनमा यसको थप आवश्यकता महसुस गरेको हुनसक्छ। परमाणु बम विकास नगरेकै कारण इजरायलले हमला गरेको बुझाइमा इरान पुगेको हुनसक्छ, जसले गर्दा आगामी दिनमा उसको परमाणु कार्यक्रम झनै तीव्र बन्न सक्छ।

अमेरिका र इजरायलले पटकपटक इरानका परमाणु संयन्त्रलाई लक्षित गरी हमला गर्दा पनि त्यहाँ कुनै रेडिएसन नफैलिएकोले इरानले परमाणु कार्यक्रम अन्यत्र सारेको हुन सक्ने वा सुरक्षित राखेको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। यस्तो अवस्थामा इरानको परमाणु कार्यक्रम समाप्त पार्ने इजरायलको उद्देश्य असफल भएको देखिन्छ।

यसकारण, यो युद्धविराम मध्यपूर्वमा शान्ति ल्याउने अस्थायी उपाय मात्रै हुनेछ, जसले भविष्यमा झनै ठूलो खतरा पैदा गर्ने सम्भावना बोकेको छ। इरानको परमाणु कार्यक्रम र इजरायलको सुरक्षा चासोबीचको संघर्षले मध्यपूर्वको भूराजनीतिलाई थप अस्थिर बनाउनेछ, र अर्को ठूलो द्वन्द्वको आधार तयार गर्न सक्नेछ।