काठमाडौँ : नेपाल राष्ट्र बैंकले प्रकाशित गरेको चालु आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को १० महिना (साउनदेखि वैशाख) को आर्थिक प्रतिवेदनले बैंक तथा राष्ट्र बैंकभन्दा बाहिर सर्वसाधारणको साथमा ६ खर्ब ५३ अर्ब रुपैयाँ बराबरको नगद रहेको देखाएको छ। साउनयता मात्रै यस्तो पैसाको प्रवाह ३६ प्रतिशत (७२ अर्ब २५ करोड रुपैयाँ) ले बढेको हो, जबकि असार अन्त्यमा यो रकम पाँच खर्ब ८१ अर्ब रुपैयाँ थियो। डिजिटल कारोबार बढिरहेको वर्तमान अवस्थामा पनि नगद राख्ने प्रवृत्ति बढ्नुले अर्थतन्त्रमा केही अनौठो संकेत देखाएको छ, जसलाई विश्वका अन्य केन्द्रीय बैंकहरूले ‘करेन्सी डिमान्ड प्याराडक्स’ वा ‘प्याराडक्स अफ बैंक नोट्स’ भनेर व्याख्या गरेका छन्।

सामान्यतया, अर्थतन्त्रको आकार बढ्दै जाँदा बजारमा पैसाको प्रवाह पनि बढ्छ। तर, अहिले नेपालको अर्थतन्त्रले पहिले जसरी गति लिन नसकिरहेको अवस्थामा पनि प्रणाली बाहिर पैसाको मात्रा बढ्नुले विभिन्न प्रश्न उठाएको छ। राष्ट्रिय योजना आयोगका सदस्य तथा राष्ट्र बैंकका पूर्व कार्यकारी निर्देशक डा. प्रकाशकुमार श्रेष्ठका अनुसार मूल्य वृद्धि धेरै हुँदा, अर्थतन्त्र तीव्र विस्तार हुँदा, निक्षेपको ब्याजदर घट्दा, अनौपचारिक अर्थतन्त्र बढ्दा वा रेमिटेन्स बढिरहँदा पनि सर्वसाधारणमा नगद राख्ने परिपाटी बढ्न सक्छ।

हालको अवस्थामा प्रणाली बाहिर पैसा बढ्नुका पछाडि मुख्य तीन कारणहरू औंल्याइएका छन्:

रेमिटेन्सको निरन्तर वृद्धि: करिब २५ महिनायता मासिक एक खर्बभन्दा धेरै रुपैयाँ रेमिटेन्स भित्रिरहेको छ। वैशाखमा मात्रै एक खर्ब ६५ अर्ब रुपैयाँ रेमिटेन्स भित्रिएर ऐतिहासिक रेकर्ड कायम भएको छ भने चालु आवमा वैशाखसम्म कुल १३ खर्ब ५६ अर्ब रुपैयाँ रेमिटेन्स भित्रिएको छ। रेमिटेन्स भित्रिएसँगै बैंकहरूको निक्षेपमा वृद्धि हुने गर्छ।
निक्षेपको ब्याजदरमा आएको गिरावट: अहिले निक्षेपको औसत ब्याजदर ४.४५ प्रतिशत छ, जुन आर्थिक वर्ष २०७३/७४ यताकै न्यून हो। न्यून ब्याजदरमा बैंकमा पैसा राख्न नचाहेका कारण पनि सर्वसाधारणले साथमै नगद राख्ने प्रवृत्ति बढेको हुन सक्छ।
अनौपचारिक आर्थिक गतिविधिमा वृद्धि: नेपालमा अनौपचारिक अर्थतन्त्रसम्बन्धी व्यवस्थित तथ्यांक नभए पनि विभिन्न अध्ययनले यसको हिस्सा बढ्दै गएको देखाएका छन्। त्रिभुवन विश्वविद्यालयको अर्थशास्त्र विभागको एक अध्ययनले आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा नेपालमा अनौपचारिक अर्थतन्त्रको हिस्सा ४१.३१ प्रतिशत पुगेको उल्लेख गरेको थियो। हालै द ग्लोबल इवाई अर्गनाइजेसनले सन् २०२३ मा नेपालको अनौपचारिक अर्थतन्त्र ५१ प्रतिशत बराबर पुगेको बताएको थियो। राष्ट्र बैंककै पूर्व कार्यकारी निर्देशक नरबहादुर थापाका अनुसार, बैंकले कम ब्याजदर दिँदा पुँजी हुनेले बैंकमा राख्नुभन्दा बाहिरै लगानी गर्ने र साना ऋणीले पनि महँगै ब्याजमा पैसा लिने प्रवृत्ति बढेको हुन सक्छ।

डिजिटल भुक्तानी प्रविधिमा एक चरणको विकासपछि नयाँ उपकरणहरू नआएकोले पनि नगद राख्ने प्रवृत्तिलाई सहयोग पुगेको थापा बताउँछन्। अहिलेलाई आधार मानिएको कुल ५७ खर्बको अर्थतन्त्रका तुलनामा बैंकिङ बाहिर रहेको नगद अनुपात ११.४६ प्रतिशत छ, जुन उच्च नै हो। यद्यपि, यसअघि पनि नेपालमा पटक-पटक अर्थतन्त्रको आकारको तुलनामा यो अनुपात १३ प्रतिशतसम्म पुगेको पाइएको छ। त्यसैले कुन कारणले प्रणाली बाहिर धेरै रकम रहन थालेको हो भन्ने विषयमा विस्तृत अध्ययन आवश्यक देखिन्छ।