काठमाडौं ः जेठ १५ गते गणतन्त्र दिवसका अवसरमा काठमाडौंको राजनीतिक परिदृश्य गणतन्त्र र राजतन्त्रका पक्षधर शक्तिहरूको आमनेसामनेले तातेको देखियो । एकातिर नेकपा (एमाले) ले गणतन्त्रको उत्सव मनाउँदै शक्ति प्रदर्शन ग¥यो भने, अर्कोतिर राजावादी समूहले राजसंस्था पुनस्र्थापनाको मागसहित आन्दोलन छेड्यो । यस दुई ध्रुवीय टकरावबीच, गणतन्त्रका प्रमुख जननी नेकपा (माओवादी केन्द्र) का अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल ’प्रचण्ड’ को भूमिका र भनाइले पनि महत्त्वपूर्ण स्थान पायो ।

नेकपा (एमाले) ले गणतन्त्र दिवसलाई ’उत्सव’ का रूपमा मनाउँदै राजधानीमा भव्य ¥याली र सभा आयोजना ग¥यो । विभिन्न स्थानबाट झाँकीसहित निस्किएका ¥यालीहरू भृकुटीमण्डप हुँदै रत्नपार्कको शान्तिबाटिकामा भेला भए । एमालेले आफूलाई गणतन्त्रको रक्षकका रूपमा प्रस्तुत गर्दै गणतन्त्रका उपलब्धिहरूलाई उजागर ग¥यो । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले गणतन्त्रलाई जनताको बलिदानीपूर्ण सङ्घर्षबाट आर्जन गरिएको उपलब्धि र ’मुकुटको होइन, मुलुकको हितले स्थान पाएको’ दिनका रूपमा चित्रण गरे। उनको भनाइले गणतन्त्रलाई अझ सुदृढ बनाउनुपर्ने र यसको विकल्प नभएको सन्देश दिएको छ ।
राजावादीको ’राजतन्त्र’ आन्दोलनः छाता र असन्तुष्टि
एमालेको गणतन्त्र उत्सव चलिरहेकै बेला, राजावादी समूहले पनि रत्नपार्क क्षेत्रमै राजसंस्था पुनस्र्थापनाको मागसहित आन्दोलन सुरु ग¥यो। राप्रपाका अध्यक्ष राजेन्द्र लिङ्देन र अन्य नेताहरूको नेतृत्वमा मैतिदेवी, सिफललगायत विभिन्न स्थानबाट जुलुसहरू रत्नपार्क केन्द्रित भए। उनीहरूले गणतन्त्रविरुद्ध चर्को नाराबाजी गरे र आन्दोलनमा ’छाता’ लाई आफ्नो ब्रान्डका रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरे।
यस क्रममा, रत्नपार्कमा दुई समूहबीच केहीबेर घम्साघम्सी चलेको थियो। यद्यपि, बाक्लो सुरक्षाकर्मीको उपस्थितिले ठूलो झडप हुन पाएन। राजावादीहरूले राजतन्त्र पुनस्र्थापना नभएसम्म आन्दोलन जारी रहने अडान लिएका छन्।
गणतन्त्रका जननी प्रचण्डको आपत्ति र आह्वान
यस दुई ध्रुवीय शक्ति प्रदर्शनबीच, गणतन्त्र स्थापनाको महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका नेकपा (माओवादी केन्द्र) का अध्यक्ष एवं पूर्वप्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ’प्रचण्ड’ ले गणतन्त्र दिवसको अवसरमा आयोजित कार्यक्रममा बोल्दै गणतन्त्रविरुद्ध प्रश्न उठाउने ’दुस्साहस’ भइरहेकोमा गम्भीर आपत्ति जनाए । उनले यस्ता प्रयासहरूको सशक्त प्रतिवाद गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याउँदै, गणतन्त्रलाई ’तमाम सांस्कृतिक कलाकार, पत्रकारलगायत सबै वर्गका मानिसहरूको योगदानको परिणाम’ भएको बताए।
प्रचण्डले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको रक्षाका लागि र यसलाई समाजवादतिरको यात्रा अगाडि बढाउन सबै गणतान्त्रिक शक्तिहरूबीच एकताबद्ध पहल गर्न जरुरी रहेको आह्वान गरे । उनको यो भनाइले गणतन्त्रका पक्षधर शक्तिहरूलाई एकताबद्ध हुन र प्रतिगामी भनिएका शक्तिहरूविरुद्ध उभिन सन्देश दिएको छ ।
आन्दोलनको औचित्य र सम्भाव्यताको विश्लेषण
गणतन्त्र दिवसकै दिन राजसंस्था पुनस्र्थापनाको मागसहितको आन्दोलन कत्तिको जायज वा सम्भव छ भन्ने प्रश्न जटिल छ । लामो सङ्घर्षपछि गणतन्त्र स्थापना गरेको हो, र यसका उपलब्धिहरूलाई प्रधानमन्त्री ओलीले उल्लेख गरेझैँ विकास सूचकाङ्कहरूमा देख्न सकिन्छ । जनताले आफूले चुनेका प्रतिनिधिमार्फत शासन गर्न पाउने अधिकार गणतन्त्रले सुनिश्चित गरेको छ। यद्यपि, गणतन्त्र स्थापनापछिका केही वर्षहरूमा देखिएको राजनीतिक अस्थिरता, सुशासनको अभाव, भ्रष्टाचार र जनताका अपेक्षा पूरा हुन नसक्दा केही वर्गमा असन्तुष्टि बढेको देखिन्छ। राजावादीहरूले यही असन्तुष्टिलाई ’क्यास’ गर्न खोजेका हुन्। तर, इतिहासले देखाएको छ कि ’मुकुटको हुकुमी आदेश’ मा चल्ने शासन प्रणालीले जनताको सार्वभौमिकतालाई सम्मान गर्दैन।

नेपालमा राजतन्त्र फर्कने सम्भावना निकै कम देखिन्छ, किनकि जनताले त्याग र बलिदानबाट प्राप्त गरेको गणतन्त्रलाई सजिलै त्याग्न चाहँदैनन्। यद्यपि, राजसंस्थाको माग गर्दै हुने प्रदर्शनले लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा फरक मत राख्ने अधिकारलाई भने देखाउँछ। तर, यस्तो फरक मतलाई गणतन्त्रकै मूल्यमान्यताभित्र रहेर व्यक्त गर्नुपर्ने चुनौती भने सधैँ रहन्छ।अन्ततः, नेपालको भविष्य गणतन्त्रको संस्थागत विकास, सुशासन, आर्थिक समृद्धि र जनताको जीवनस्तर सुधारमै निर्भर गर्छ । राजनीतिक दलहरूले जनताको विश्वास जित्न सकेमा मात्र यस्ता आन्दोलनहरू स्वतः कमजोर हुँदै जानेछन् र गणतन्त्र थप सुदृढ बन्नेछ। प्रचण्डको गणतन्त्र रक्षाको आह्वानले गणतान्त्रिक शक्तिहरूलाई थप जिम्मेवार र एकताबद्ध हुन प्रेरणा दिने देखिन्छ, जसले नेपालको लोकतान्त्रिक यात्रालाई सही दिशा दिनेछ।